Sosyal Medya Çekilişi Haram mı? Edebiyatın Işığında Bir Keşif
Bir metin, okuyucusunu bir evrene taşır; söz konusu metin edebiyat olduğunda ise, bu evrenin kapıları çok daha derindir. Her kelime, her cümle, bir anlatının parçası olarak bir anlam çarkını döndürür. İnsanın içsel dünyasını dışarıya yansıtan bir mecra olan edebiyat, bir insanın düşüncelerini, duygularını ve toplumla olan bağlarını anlamanın en etkili yollarından biridir. Her metin, bir sorun üzerinden insan doğasını, ahlaki çatışmaları, toplumun normlarını sorgulayan bir aynadır. Sosyal medya çekilişi haram mı? sorusu, her ne kadar modern bir fenomen gibi görünse de, edebiyatın zengin dünyasında varlık, etik ve toplumsal değerler gibi temalarla kesişen bir mesele olarak karşımıza çıkar. Bu yazıda, sosyal medya çekilişlerinin haram olup olmadığını, edebiyat perspektifinden çözümlemeye çalışacağız.
Sosyal medya, bireylerin dijital dünyada bir araya gelip iletişim kurduğu, fikirlerini paylaştığı bir mecra olmasının ötesinde, tüketici kültürünün ve reklâm dünyasının da etkili bir aracı haline gelmiştir. Peki, bu mecrada düzenlenen çekilişler gerçekten ahlaki bir sorun teşkil eder mi? Ya da sadece modern zamanların bir sonucudur? Edebiyat, toplumsal yapıyı ve insan davranışlarını sorgulayan bir alan olarak, bu soruya derinlikli bir bakış açısı sunabilir. Hem klasik hem de çağdaş metinlerden örnekler vererek, bu çekilişlerin ahlaki yönünü ele alacağız.
Sosyal Medya Çekilişleri ve Modern Toplumun Yansımaları
Sosyal medya çekilişleri, hızla büyüyen bir pazar haline gelmiş ve bir yandan insanların ihtiyaçlarını karşılamanın, diğer yandan ise tüketim çılgınlığını artırmanın aracısı olmuştur. Çekilişlerde ödüller vaat edilir; bir telefon, bir tatil, popüler bir marka ürünü ya da şanslı bir kişinin kazanacağı büyük bir para ödülü… Ama bir edebiyatçı bakış açısıyla, bu tür oyunların ardında insan doğasına dair ne gibi semboller, değerler ve ahlaki sorular gizlidir?
Flaubert’in “Madame Bovary” adlı eserindeki Emma Bovary, sürekli olarak hayallerinin peşinden koşan ve buna karşın gerçeklik ile bağlarını koparan bir karakterdir. Emma’nın hayatı, sürekli olarak bir tür dışsal ödül arayışıyla şekillenir. Gerçekten de, modern sosyal medya çekilişleri, Emma’nın hayallerini gerçekleştirme çabasıyla paralellik gösterir. Çekilişler, bireyleri “hızlı kazanma” hayaliyle motive eder, fakat sonrasında büyük bir hayal kırıklığı ya da mutsuzluk doğurur. Emma’nın içsel boşluğuna benzer bir şekilde, bu ödüller ve kazançlar, kişilere kalıcı bir tatmin sağlamaz.
Semboller, edebiyatın en güçlü araçlarındandır ve sosyal medya çekilişlerinin de aslında derin bir sembolik anlam taşıdığı söylenebilir. Çekilişler, temelde şansa dayalı bir ödül vaat eder, ancak bu “şans” kavramı aslında bir tür toplumsal illüzyon yaratır. Çekilişlerin sürekli olarak düzenlenmesi, insanların şansa bel bağlamalarına yol açar. Bu da, Goethe’nin Faust’unda Mefistofeles’in kullandığı bir taktiğe benzer: İnsanları kendi arzuları doğrultusunda yönlendirme ve onları tatminsiz bırakma.
Ahlak ve Etik: Çekilişlerin Gerçek Doğası
Çekilişler, çoğu zaman insanların etik ve ahlaki değerler üzerinden şekillenen bir sorunu gündeme getirir. Sosyal medya platformlarında yapılan çekilişler, aslında bir tür pazarlama stratejisi olarak işler; kullanıcılar, belirli bir markayı tanıtmak ya da belirli bir ürünü satmak için adeta tüketime zorlanır. Bu, Aristoteles’in etik anlayışıyla karşılaştırılabilir. Aristoteles, insanın amacının “iyi hayat” olduğunu ve bunun da doğal bir hedefe yöneldiğini belirtir. Peki, sosyal medya çekilişleri insanın doğal hedeflerine hizmet eder mi, yoksa onu geçici ve yapay isteklerle yönlendirir mi?
Çekilişlere katılmak, çoğu zaman insanın en temel arzularını — para kazanma, popüler olma, bir ödül kazanma — tatmin etmeyi amaçlar. Ancak bu arzuların gerçek ve kalıcı mutluluk sağladığı söylenebilir mi? Kant’ın Ahlak Felsefesi’ne göre, eylemlerin ahlaki doğruluğu, onların sonucundan bağımsız olarak yapılmaları gerekir. Yani, sosyal medya çekilişleri etik değilse, bu yalnızca kazanma olasılığına göre değerlendirilmemelidir. Aslında, toplumsal değerler göz önünde bulundurularak yapılan her eylemin etik olup olmadığı sorgulanabilir.
Ayrıca, Foucault’nun Güç ve Bilgi teorisi bağlamında, sosyal medya ve çekilişler aracılığıyla bireyler, sürekli olarak gözetim altında tutulur. Çekilişlere katılmak için kişisel verilerin paylaşılması, bir tür gözetim toplumunun işlediğini gösterir. Bu, ödül kazanma vaadiyle bireylerin isteklerinin yönlendirildiği bir güç ilişkisi doğurur. Foucault, bu tür güç yapılarını analiz ederken, bireylerin bilinçaltına yerleşen sosyal normları ve değerleri sorgulamayı amaçlar. Sosyal medya çekilişleri, güç ve bilginin birleştiği bu noktada etik bir sorun teşkil eder.
Metinler Arası İlişkiler: Edebiyat ve Modern Fenomenler
Metinler arası ilişkiler, bir metnin başka metinlerle olan etkileşimini ifade eder. Sosyal medya çekilişi kavramı, çağdaş tüketim kültürüyle doğrudan ilişkilidir. Ancak bu fenomenin kökenleri, aslında daha eski metinlerde de yer alabilir. “1984” adlı romanında George Orwell, bireylerin sürekli olarak izlenmesi ve yönlendirilmesi ile ilgili derin bir eleştiri yapar. Orwell’in distopik toplumunda olduğu gibi, sosyal medya çekilişleri de insanların arzularını ve davranışlarını kontrol eden bir araç haline gelir.
Benzer şekilde, Zadie Smith’in “White Teeth” adlı eserinde, tüketim toplumunun bireyler üzerindeki etkileri sorgulanır. İnsanlar, sürekli olarak dışsal ödülleri hedeflerken, içsel doyum ve anlam arayışını göz ardı ederler. Sosyal medya çekilişlerine katılmak, aslında tam da bu toplum eleştirisini gündeme getirir: İçsel tatmin yerine, sürekli bir dışsal ödül beklentisiyle yaşamak.
Sonuç: Sosyal Medya Çekilişlerinin Etik Dönüşümü
Sosyal medya çekilişlerinin haram olup olmadığı sorusu, yalnızca dini bir mesele değil, aynı zamanda toplumsal, etik ve psikolojik bir sorundur. Edebiyatın derinliklerinden gelen bakış açıları, bu sorunun yalnızca şansa dayalı olmadığını, insan arzularının, toplumsal yapının ve güç ilişkilerinin bir birleşimi olduğunu gösterir. Sosyal medya, bir nevi modern zamanların “Baudelaire”i gibi, insanların içsel boşluklarını dışsal ödüllerle doldurmayı vaat ederken, bu ödüllerin gerçekte bir anlam taşımadığını gözler önüne serer.
Son olarak, sosyal medya çekilişlerinin haram olup olmadığına dair bir kesin yargıya varmak, her bireyin etik değerlerine, toplumsal normlara ve kişisel deneyimlerine bağlıdır. Bu bağlamda, bizlere düşen soru şudur: Çekilişlere katılarak kazandığımızda, gerçekten kazandığımızı hissediyor muyuz? Yoksa bir tür içsel tatminsizliğe mi kapılıyoruz? Bu yazıyı okuduktan sonra, belki de her birimiz kendi içsel dünyamızda bu soruyu sormak zorunda kalacağız.