Göreceli Öznel Mi Nesnel Mi? Tarihin Perspektifinden Bir İnceleme

Geçmişin hatırlanışı, bugünümüzü anlamlandırmada kritik bir rol oynar. Her dönemin kendi dinamikleri, bireylerin bakış açılarını ve yorumlarını şekillendirir. Bizler, bugünü yaşarken geçmişin izlerini farklı biçimlerde takip ederiz. Ancak bu izlerin ne kadar doğru olduğunu, ne kadar objektif olduğunu sorgulamak, bazen zorlayıcı olabilir. Tarih, geçmişi anlatmanın yalnızca bir yolu değil, aynı zamanda onu şekillendirmenin bir aracıdır. Peki, tarihsel anlatılar gerçekten objektif mi, yoksa her birinin içinde öznel bir gerçeklik mi barındırıyor?

Bu yazıda, “göreceli” ve “öznel” kavramlarını tarihsel bir bakış açısıyla ele alacağız. Geçmişin anlatımı, her zaman zamanın ruhunu, toplumsal yapıyı ve bireysel bakış açılarını yansıtır. Bu yazıda, farklı dönemlerden ve tarihçilerden alıntılar yaparak, tarih yazımının öznel mi yoksa nesnel mi olduğunu tartışacağız.
Tarihin Öznel ve Nesnel Olma Durumu: Erken Dönemler

Tarihin ilk yazılı kayıtları, insanlığın ne zaman olayları anlatmaya başladığını gösterir. Antik Yunan’dan başlayarak, tarih yazımının ilk örnekleri, büyük ölçüde bireysel bakış açılarına dayalıydı. Herodot’un ünlü “Tarih”i, tarih yazımında ilk örneklerden biridir. Ancak Herodot’un yaklaşımı, çoğunlukla anlatılarındaki sübjektif yorumlarla şekillenir. Herodot’un Mısır ve Pers İmparatorlukları’na dair verdiği bilgiler, zaman zaman halk arasında anlatılan efsanelere dayandığı için nesnellikten uzak kabul edilebilir. Yunanlı tarihçi, kendi zamanındaki toplumsal algılara ve kültürel perspektife oldukça yakın bir anlatım sunuyordu.

Bununla birlikte, bu tarihsel anlatılar, dönemin toplumunun dünyayı nasıl algıladığını anlamamıza yardımcı olur. O zamanlar, “gerçek” ve “doğa” hakkındaki bilgiler çoğunlukla sübjektifti ve olaylar, anlatıcıların kişisel bakış açılarına ve ideolojilerine göre şekillendi. Antik Yunan’ın tarihsel yazım geleneği, objektiflikten çok, toplumsal değerlerin ve inançların bir yansımasıydı.

Sizce Herodot’un yaklaşımı, geçmişi “gerçekten” anlamamıza yardımcı oluyor mu, yoksa daha çok o dönemin ideolojik çerçevesini mi yansıtıyor?
Orta Çağ ve Göreceli Tarih Anlayışları

Orta Çağ’a geldiğimizde, tarih yazımı daha çok dini perspektiflerden etkilenmeye başlamıştır. Hristiyanlık ve İslam’ın yükseldiği dönemde, tarih yazımının çoğu, Tanrı’nın planı doğrultusunda şekillendiriliyordu. Orta Çağ’da yazılmış kronikler, genellikle olayları Tanrı’nın iradesinin bir sonucu olarak değerlendiren bir bakış açısına sahipti. Bu da, tarih yazımını büyük ölçüde öznel bir hale getiriyordu.

Örneğin, Orta Çağ’daki tarihçiler, özellikle Avrupa’da, kralların Tanrı tarafından seçildiğine inandıkları için, hükümdarların zaferlerini Tanrı’nın onayı olarak görmüşlerdir. Birçok zaman, bu kronikler savaşları, toplumsal değişimleri ve felaketleri Tanrı’nın insanlar üzerindeki öfkesinin ya da lütfunun bir yansıması olarak değerlendirmiştir.

Ancak, bu dönemin tarih yazımına bakarken, yazılı anlatıların sosyal ve dini bağlamla ne kadar iç içe geçtiğini görmek gerekir. Bu dönemde tarih, adeta Tanrı’nın işlediği bir plan gibi algılanıyordu. Bu, tarihsel anlatıların mutlak bir objektiflikten ne kadar uzak olduğunu gösterir.

Orta Çağ’ın tarihsel yazımlarını düşündüğünüzde, Tanrı’nın rolü ve insanın özgür iradesi arasındaki dengeyi nasıl görüyorsunuz?
Rönesans ve Aydınlanma: Nesnellik Arayışı

Rönesans ve Aydınlanma dönemlerinde, tarihsel yazım daha sistematik ve analitik bir hale gelmeye başladı. Bu dönemdeki tarihçiler, olayları daha bilimsel bir şekilde analiz etmeye çalıştılar. Bu dönemde, tarihçi ve filozof Voltaire, tarih yazımında nesnelliği savunmuş ve bireysel önyargılardan arındırılmış bir anlatım tarzını benimsemiştir. Voltaire’in yazıları, toplumsal ve politik olayların daha eleştirel bir biçimde irdelenmesine olanak tanımıştır.

Aydınlanma dönemi, bilimin ve akılcı düşüncenin öne çıktığı bir dönemi simgeler. Tarihçiler, toplumsal olayları daha çok nedensellik üzerinden açıklamaya başlamış ve bireysel ideolojilerden bağımsız bir bakış açısı geliştirmeye çalışmışlardır. Ancak bu dönemde bile, tarih yazımı büyük ölçüde dönemin ideolojik ve kültürel yapılarından bağımsız olamamıştır. Örneğin, Fransız Devrimi’ni ele alan tarihçiler, olayları bazen halkın özgürlük mücadelesi olarak görürken, bazen de bir devrimci kaos olarak değerlendirmiştir.

Bu dönemin tarihsel yazımındaki çelişkiler, tarihçilerin tamamen nesnel ve tarafsız bir bakış açısı geliştirme yolunda henüz mesafe kaydetmediklerini gösteriyor. Gerçekten de, her tarihçi, kendi toplumunun ideolojileri ve kültürel kodlarıyla şekillenen bir bakış açısına sahiptir.

Aydınlanma dönemi tarihçileri, nesnellik arayışında ne kadar başarılı oldu? Yoksa her dönem kendi bakış açısını yaratmaya devam mı etti?
20. Yüzyıl ve Postmodernizm: Göreceli Gerçeklikler

20. yüzyıla geldiğimizde ise, tarih yazımında bir devrim yaşandı. Postmodernizm, tarihin göreceli olduğu, her bireyin ve toplumun kendi “gerçekliğini” yarattığı bir bakış açısını savundu. Bu yaklaşım, 20. yüzyılın sonlarına doğru tarihçiler arasında büyük bir tartışmaya yol açtı. Postmodernist tarihçiler, tek bir “gerçeklik” ya da “nesnellik” anlayışının mümkün olmadığını savundular. Michel Foucault ve Hayden White gibi tarihçiler, tarihin sadece olayların değil, anlatıcıların da etkisiyle şekillendiğini ve her tarihsel anlatının belirli ideolojilerden etkilendiğini ileri sürdüler.

Foucault, tarihsel anlatıların, toplumun güç ilişkilerinin bir yansıması olduğunu belirtmişti. Ona göre, tarihçiler, toplumsal yapılar ve güç dengeleri doğrultusunda geçmişi anlatırken, kendi bakış açılarını da dayatmışlardır. Bu, tarih yazımının tamamen öznel bir süreç olduğunu gösterir.

Postmodernizm, tarihin çoklu gerçeklikleri olduğunu kabul eder. Bir olayın farklı insanlar tarafından farklı biçimlerde yorumlanması, tarihsel anlatının öznel bir yapıya sahip olduğunu ortaya koyar. Bu, geçmişi anlamlandırma biçimimizin, günümüzün değer yargıları ve toplumsal yapıları tarafından nasıl şekillendirildiğini gösterir.

Postmodernizmin tarih anlayışı, geçmişi yeniden yorumlamamıza nasıl bir fırsat sunuyor? Gerçekten her şeyin göreceli olduğu bir dünya görüşü, tarihin anlaşılmasını nasıl etkiler?
Sonuç: Nesnellik ve Görecelik Arasında Bir Denge

Tarih, öznel bir bakış açısı ve nesnel bir gerçeklik arasında bir denge kurar. Her tarihsel anlatı, anlatıcısının bakış açısına, dönemin sosyal yapısına ve kültürel normlarına göre şekillenir. Geçmişin anlatılması, yalnızca olayların kronolojik sıralanmasından ibaret değildir; aynı zamanda toplumsal ideolojiler, güç ilişkileri ve bireysel bakış açılarıyla da şekillenir. Ancak bu, tarihin tümüyle göreceli olduğu anlamına gelmez. Nesnellik ve doğruluk, tarihçiler için hâlâ geçerli bir hedef olmakla birlikte, her tarihsel anlatı, bir bakıma öznel bir gerçeklik taşır.

Geçmişi anlamaya çalışırken, tarihsel yazımların ne kadar öznel olabileceğini göz önünde bulundurmalı ve farklı bakış açılarını dikkate alarak, tarihin çoklu gerçekliklerinden nasıl faydalandığımızı sorgulamalıyız.